Ερωτήσεις

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου (Εικόνες - Παραθέματα, σελ. 23-24)

Ι. Ο Θουκυδίδης γράφει περίπου 1.200 χρόνια μετά τη μινωική ακμή. Τι σημαίνει αυτό; (παράθεμα, σελ. 23)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Το γεγονός ότι ο Θουκυδίδης γράφει για την ιστορία της μινωικής ακμής περίπου 1.200 χρόνια μετά αποδεικνύει το μέγεθος της ανάπτυξης του μινωικού πολιτισμού. Όπως ο ίδιος αναφέρει, ο Μίνωας δημιούργησε στόλο και έγινε κυρίαρχος του μεγαλύτερου μέρους της ελληνικής θάλασσας. Κυριάρχησε και στις Κυκλάδες και κατέστησε στις περιοχές τις πρώτες αποικίες. Επομένως, η επιρροή που άσκησε ο μινωικός πολιτισμός στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο ήταν μεγάλη. Γι' αυτόν το λόγο ασχολείται και ο Θουκυδίδης με το συγκεκριμένο πολιτισμό, διότι υπήρξε λαμπρός και χρήσιμος για την ελληνική κοινωνία.

2. Μεταγραφή των ιερογλυφικών του δίσκου της Φαιστού. Δεν υπάρχει σχέση με τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά. Παρουσιάζονται μορφές και αντικείμενα της καθημερινής ζωής, ανθρώπινες μορφές και μέλη του σώματος, εργαλεία, ζώα και φυτά. Μπορείς να προσδιορίσεις τι εικονίζουν τα σύμβολα σύμφωνα με την αρίθμηση; (εικόνα, σελ. 24)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο πήλινος δίσκος της Φαιστού ανακαλύφθηκε το 1908. Πάνω στο δίσκο διακρίνουμε 44 σύμβολα. Πρόκειται για ανθρώπινες μορφές, μέλη του ανθρώπινου σώματος, εργαλεία και αντικείμενα, ζώα, ψάρια και φυτά.

Σύμφωνα με την αρίθμηση εικονίζονται: 1) άνθρωπος που βαδίζει, 2) κεφάλι άνδρα με παράξενο χτένισμα, 3) ανδρικό κεφάλι, 4) γυμνός άνθρωπος, 5) παιδί, 6) γυναίκα, 7) μαστός, 8) γάντι πυγμαχίας, 9) τιάρα, 10) βέλος, 11) τόξο, 12) κυκλική ασπίδα, 13) ρόπαλο, 14) απροσδιόριστο, 15) τσεκούρι, 16) μαχαίρι, 17) εργαλείο κοπής δέρματος, 18) εργαλείο για τη μέτρηση γωνιών / γωνία κτίστη, 19) ξυλουργική πλάνη (για τη λείανση του ξύλου), 20) αγγείο, 21) διπλό χτένι, 22) ίσως μουσικός αυλός, 23) σφυρί, 24) ίσως ξύλινο σπίτι, 25) πλοίο, 26) κέρατο ταύρου, 27) δέρμα, 28) πόδι ζώου με οπλή, 29) κεφάλι γάτας, 30) κεφάλι κατσίκας ή κριαριού, 31) πουλί που πετά, 32) πουλί, 33) ψάρι, 34) έντομο, 35) φυτό, 36) φυτό, 37) φυτό, 38) άνθος, 39) άνθος κρόκου, 40-44) απροσδιόριστα.

Ερωτήσεις-Δραστηριότητες του σχολικού βιβλίου (σελ. 25)

1. Να παρατηρήσετε στο χάρτη τη γεωγραφική θέση της Κρήτης. Με βάση αυτή να εξηγήσετε τη μινωική θαλασσοκρατία.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Με άξονα τη γεωγραφική θέση της Κρήτης στο χάρτη μπορούμε να εξηγήσουμε ως ένα βαθμό τη μινωική θαλασσοκρατία, ήδη από τους νεολιθικούς χρόνους.

Η Κρήτη βρίσκεται στο κέντρο της ανατολικής Μεσογείου, μεταξύ των τριών ηπείρων, της Ασίας, της Αφρικής και της Ευρώπης. Επομένως, το γεωγραφικό της πλεονέκτημα της χάρισε τον απόλυτο έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων, των λιμανιών και των ναυτικών βάσεων στο χώρο του Αιγαίου. Οι εμπορικές δραστηριότητες της, όπως η εισαγωγή απαραίτητων πρώτων υλών, για παράδειγμα, χαλκού από την Κύπρο και αργύρου από τις Κυκλάδες, βοήθησαν στην ανάπτυξη προνομιακών σχέσεων ανάμεσα σε πολλά νησιά και στην Κρήτη. Αξίζει να αναφερθούμε στις εμπορικές σχέσεις της Κρήτης με την Κέα, που γειτονεύει με τα ορυχεία του Λαυρίου στην Αττική, με τη Μήλο, που της πρόσφερε τον οψιανό, αλλά και με τη Θήρα. Η Κρήτη σε αντάλλαγμα πρόσφερε υφάσματα, δέρματα, γεωργικά και βιοτεχνικά προϊόντα κ.ά. Εξίσου αυξημένες εμπορικές σχέσεις είχε αναπτύξει με την Αίγυπτο, όπως μαρτυρούν τα ευρήματα στους αιγυπτιακούς τάφους.

2. Πώς φαντάζεστε τη ζωή και την κίνηση     σ' ένα κρητικό ανάκτορο μια μέρα γιορτής;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Τα μινωικά ανάκτορα, επιβλητικά στο χώρο τους, είχαν στο κέντρο τους μια τεράστια ορθογώνια αυλή. Μπορούμε να φανταστούμε τη γιορτινή ατμόσφαιρα που θα επικρατούσε κατά τις λατρευτικές εκδηλώσεις της θεάς της γονιμότητας. Οι κάτοικοι ετοιμάζουν σε συγκεκριμένο ανακτορικό ιερό τη θρησκευτική τελετουργία για να τιμήσουν τη θεά και να προσευχηθούν σε αυτή. Στην τελετουργία συμμετέχουν κυρίως γυναίκες, οι οποίες ως ιέρειες της θεάς της γονιμότητας φροντίζουν για το σωστό τελετουργικό.

Μπορούμε να τις φανταστούμε να τοποθετούν με κατάνυξη ειδώλια με τη μορφή της γυναικείας θεότητας στο κέντρο του ιερού χώρου. Στη συνέχεια, όλοι μαζί, άνδρες και γυναίκες, προσεύχονται στη θεά και κάνουν σπονδές με ρυτά, αγγεία με μορφή ταύρου. Όλοι οι συμμετέχοντες κρατούν στα χέρια τους κλαδιά ελιάς, ιερό σύμβολο στη μινωική θρησκεία. Στη συνέχεια, μετά το τέλος της θρησκευτικής τελετής οι πιστοί μεταφέρονται στην κεντρική ορθογώνια αυλή. Στο κέντρο της, η σύζυγος του ηγεμόνα κηρύσσει την έναρξη των ταυροκαθαψίων. Ενθουσιώδεις γυναίκες και άνδρες ετοιμάζονται να αγωνιστούν σε αυτό το επικίνδυνο άθλημα και να προσπαθήσουν να πηδήξουν πάνω από τον ταύρο, πιάνοντας τα κέρατα του.

Στις γύρω αίθουσες πλήθος κόσμου θαυμάζει τους τεχνίτες κοσμημάτων και αγγείων που συγκεντρώνονται για να πουλήσουν τα κομψοτεχνήματα τους. Πολλοί επισκέπτες από γειτονικές περιοχές θαυμάζουν τις περίφημες τοιχογραφίες των ανακτόρων και περιεργάζονται τα θέματα τους

Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΜΙΝΩΙΤΩΝ 

Οι Μινωίτες πίστευαν σε γυναικείες θεότητες που σχετίζονταν με τη βλάστηση, τις εποχές του έτους, το θάνατο και την ανάσταση. Οι πιστοί λάτρευαν τους θεούς σε μικρά ανακτορικά ή οικιακά ιερά ή και σε σπήλαια (Δικταίο Άντρο), προσφέροντας σ' αυτούς ειδώλια με τη μορφή τους. Η ελιά και ο ταύρος ήταν ιερά στη μινωική θρησκεία. Μέλη του ιερατείου ήταν κυρίως γυναίκες. Οι τελετές τους περιλάμβαναν χορούς και αγώνες, όπως τα ταυροκαθάψια.

Η τέχνη

Τα μινωικά έργα τέχνης (τοιχογραφίες, πήλινα ή λίθινα αγγεία, κοσμήματα, ειδώλια κ.ά.) είναι πρωτότυπα, έχουν ζωντάνια και χάρη. Τα θέματα τους είναι εμπνευσμένα από τη φύση και τη θρησκεία. Η μινωική τέχνη επηρέασε την κυκλαδική και τη μυκηναϊκή τέχνη.

Η κατασκευή κεραμικών αγγείων ευνοήθηκε από τη χρήση του γρήγορου κεραμικού τροχού. Τα ωραιότερα αγγεία είναι τα καμαραϊκά, που ονομάστηκαν έτσι γιατί βρέθηκαν στο σπήλαιο των Καμάρων. Κατασκευάζονταν στα εργαστήρια της Κνωσού και της Φαιστού με πολύπλοκα καμπυλόγραμμα σχέδια και εξάγονταν σε όλη την ανατολική Μεσόγειο και την Αίγυπτο.

Τα περισσότερα μινωικά ειδώλια είναι πήλινα. Παριστάνουν κυρίως γυναικείες μορφές και σπανιότερα ανδρικές ή μορφές ζώων. Χαρακτηριστικά είναι τα ρυτά, μεγάλα αγγεία με τη μορφή μινωικού ταύρου, που χρησιμοποιούνταν σε τελετές. Τέλος, υπάρχουν περίτεχνα κοσμήματα από πολύτιμα υλικά και σφραγίδες από ελεφαντόδοντο και από σκληρούς ημιπολύτιμους λίθους με χαραγμένα στην επιφάνεια τους γραμμικά σχέδια.

Μελετήστε το κείμενο και εξηγήστε τη σχέση θρησκείας και μητριαρχίας.

(παράθεμα, σελ. 26)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Με τον όρο μητριαρχία εννοείται η φάση της κοινωνικής διαμόρφωσης κατά την  οποία κυριαρχούν οι γυναίκες.

Σύμφωνα με το κείμενο, κυρίαρχο ρόλο στη θρησκεία των Μινωιτών διαδραματ(ζουν οι γυναικείες θεότητες. Κυρίως, μια γυναικεία θεότητα, η θεά της γονιμότητα και της βλάστησης. Οι γυναικείες θεότητες με διάφορες μορφές (π.χ. θεά των όφεων, θεά με τις παπαρούνες κ.ά.) παίζουν μεγαλύτερο και σπουδαιότερο ρόλο από αυτί των ανδρών, διότι έχουν την ιδιότητα να δημιουργούν ζωή, και αυτό αποτελεί ιδιαίτερο προνόμιο. Η γυναίκα-μητέρα συμβολίζει τη μητέρα-γη, εφόσον έχει τις ίδιες ιδιότητες με αυτή. Με τον ίδιο τρόπο που η φύση διαθέτει τις εσωτερικές δυνάμεις ζωής και διαιωνίζει τη συνέχεια της, έτσι και η γυναίκα ανανεώνει συνεχώς τη ζωή με τη διαδικασία της γέννησης. Γίνεται κατανοητό ότι σύμφωνα με τις αντιλήψεις της  εποχής ήταν λογικό να συνδεθεί η θρησκεία τους με αυτό που βίωναν στην καθημερινότητά τους: το μεγαλείο της δημιουργίας της ζωής στους ανθρώπους, αλλά και στο ζωικό και φυτικό βασίλειο.

Ερωτήσεις-Δραστηριότητες του σχολικού βιβλίου (σελ. 28)

 1. Τι ήταν τα καμαραϊκά αγγεία;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Τα καμαραϊκά αγγεία είναι τα περίφημα πολύχρωμα μινωικά αγγεία που βρέθηκαν στο σπήλαιο των Καμάρων στην Κρήτη. Σε αυτό το μέρος εντοπίστηκαν για| πρώτη φορά και γι' αυτόν το λόγο ονομάστηκαν έτσι. Πρόκειται για τα ομορφότερα αγγεία της Εποχής του Χαλκού στη μινωική Κρήτη. Αυτά κατασκευάζονταν στα εργαστήρια των μεγάλων ανακτόρων της Κνωσού και της Φαιστού. Η διακόσμηση τους γινόταν με φανταστικά πολύπλοκα καμπυλόγραμμα σχέδια, σε ποικίλα χρώματα και σπανιότερα με θέματα από το ζωικό και φυτικό κόσμο.

2. Ποια, κατά τη γνώμη σου, είναι η σχέση ανάμεσα στο μύθο για το λαβύρινθο και το μινωικό ανάκτορο; Με ποιες σημασίες χρησιμοποιούμε σήμερα τη λέξη λαβύρινθος; (Συμβουλευθείτε και το λεξικό.)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Οι χώροι των μινωικών ανακτόρων γύρω από τη μεγάλη κεντρική αυλή ήταν πολλοί.  Γύρω από αυτή, όπως είναι γνωστό από τα αρχαιολογικά ευρήματα στο ανάκτορο της Κνωσού, υπήρχε τεράστιος αριθμός δωματίων. Τα δωμάτια αυτά βρίσκονταν σε διάφορα επίπεδα, καθώς τα ανάκτορα ήταν πολυώροφα. Εκτός από τα βασιλικά  διαμερίσματα, υπήρχαν πολλές στοές και διάδρομοι και ειδικά διαμορφωμένοι χώροι νια τη συγκέντρωση των εμπορευμάτων και την κατασκευή καλλιτεχνημάτων. Η δαιδαλώδης κατασκευή των ανακτόρων σε συνδυασμό με τη λατρεία του ιερού ταύρου συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ο μύθος του λαβύρινθου και του Μινώταυρου. Ο Άγγλος αρχαιολόγος Άρθουρ Εβανς υποστήριξε αυτήν την άποψη, συσχετίζοντας την κάτοψη του ανακτόρου της Κνωσού με το λαβύρινθο της αρχαίας παράδοσης σε σχέση με το βασιλιά Μίνωα.

Οι σημασίες με τις οποίες χρησιμοποιούμε σήμερα τη λέξη λαβύρινθος είναι για να δηλώσουμε

α) κυριολεκτικά τη μυθολογική κατοικία του Μινώταυρου, με πολλούς και αδιέξοδους διαδρόμους,

 β) γενικά, ένα πολύπλοκο οικοδόμημα,

 γ) μεταφορικά, ένα ζήτημα που δύσκολα μπορεί να λυθεί, αδιέξοδο,

δ) το εσωτερικό τμήμα του αυτιού, που περιλαμβάνει τρεις ημικύκλιους σωλήνες οι οποίοι επικοινωνούν με πολύπλοκο τρόπο μεταξύ τους.

3. Ποια κέντρα του αιγαιακού χώρου επηρεάστηκαν από το μινωικό πολιτισμό; Πώς διαπιστώνεται και σε ποιους λόγους οφείλεται αυτή η επιρροή;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο μινωικός πολιτισμός επηρέασε πολλά κέντρα του αιγαιακού χώρου, όπως τις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα.

Από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. οι Μινωίτες έρχονται σε επαφή με άλλες περιοχές του Αιγαίου, όπως τις Κυκλάδες, για εμπορικούς λόγους. Οι Μινωίτες εισάγουν από τα κυκλαδίτικα νησιά αναγκαίες πρώτες ύλες, διάφορα είδη μετάλλων, όπως άργυρο, για την κατασκευή όπλων, εργαλείων και καλλιτεχνημάτων.

Συγκεκριμένα, οι περιοχές που δέχτηκαν την επίδραση του μινωικού πολιτισμού ήταν:

α) Η Κεα, η οποία βρίσκεται κοντά στα ορυχεία του Λαυρίου στην Αττική, γεγονός που εξυ¬πηρετούσε τα συμφέροντα των Μινωιτών.

β) Η Μήλος, που πρόσφερε ένα είδος πετρώματος, τον οψιανό ^, χρήσιμο και για τους Μινωίτες για την κατασκευή λεπίδων και αιχμών όπλων. Αποτελούσε επίσης σταθμό προς την Αργολίδα,

γ) Η θήρα, σημαντικός οικισμός του Αιγαίου.

Η επιρροή του μινωικού πολιτισμού διαπιστώνεται

α) από το μεγάλο αριθμό σταθμών που βρέθηκαν στο Ακρωτήρι της Θήρας, στη Φυλακωπή της Μήλου και στην Αγία Ειρήνη της Κέας, που ισοδυναμούν με τη μινωική μονάδα. Πρόκειται για μινωικό μετρικό σύστημα. Αυτά τα ευρήματα επιβεβαιώνουν την επίδραση του πολιτισμού των Κρητών, αλλά και την κυριαρχία τους στο αιγαιακό εμπόριο,

β) Η τε­χνοτροπία και η θεματολογία της μινωικής τέχνης επηρέασαν, επίσης, την κυ­κλαδική τέχνη, που εμπνέεται, παρομοίως από τη φύση.

Εκτός, όμως από τις Κυκλάδες, ο μινωικός πολιτισμός επηρέασε και τα Δωδεκάνησα. Η επιρροή, σε αυτή την περίπτωση, οφείλεται στην αύξηση του πληθυσμού της Κρήτης κατά την 3η χιλιετία π.Χ

.Έτσι, πολλοί Κρήτες δημιούργησαν αποικίες στα Τριάντα, στην Κω, στην Κάρπαθο και στη Ρόδο. Σε αυτές τις περιοχές βρήκαν νέες καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Αυτό διαπιστώνεται από τις αγροτικές κοινότητες που δημιουργήθηκαν στην Κάρπαθο. Στην Κω και στα Τριάντα οι Μινωίτες βοήθησαν στην αξιο­ποίηση των εύφορων εδαφών. Επιπλέον, από την αποικία τους στα Κύθηρα μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στη νότια Πελοπόννησο και στα λακωνικά ορυχεία. Γενικά, οι αποικίες της Δωδεκανήσου έλεγχαν το δρόμο προς τη Μικρά Ασία και την Ανατολή.

4. Η μινωική τέχνη ήταν έντονα επηρεασμένη από τη φύση. Μπορείτε να δώ­σετε ένα παράδειγμα από τις εικόνες του βιβλίου;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η μινωική τέχνη εμπνέεται από τη φύση και αυτό αποδεικνύεται από  τα καλλιτεχνικά ευρήματα της που σώζονται μέχρι σήμερα.

Στη σελίδα 27 του σχολικού βιβλίου μπορούμε να θαυμάσουμε μερικά από αυτά. Το ειδώλιο της θεάς των όφεων που εικονίζει τη θεά να κρατά δύο φίδια, το καμαραϊκό κύπελλο με τα ολόγλυφα άνθη, ο χρυσόδετος σφραγιδόλιθος με παράστα­ση λιονταριού και δαμαστών και το ρυτό με τη μορφή κεφαλής ταύρου μαρτυ­ρούν την έντονη επίδραση της φύσης στη θεματολογία της μινωικής τέχνης.

Οψιανός: υαλώδες πέτρωμα, ηφαιστειακής προέλευσης, με στιλπνό μαύρο χρώμα. Έχει την ιδιότητα να θρυμματίζεται σε πολύ κοφτερά μικρά κομμάτια, γι' αυτό χρησιμοποιείται για την κατα­σκευή όπλων (από την Εποχή του Λίθου). Συναντάται, επίσης, στη θήρα και τη Νίσυρο.