Στοιχεία δομής

Οι στίχοι 1- 7 αποτελούν το προοίμιο της Ιλιάδας, δηλαδή τον πρόλογο, την εισαγωγή του έπους. Το προοίμιο αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό κάθε επικού ποιήματος και αποτελείται από τρία μέρη:

1.   Επίκληση στη Μούσα (ο ποιητής καλεί τη Μούσα να τον βοηθήσει να αφηγηθεί τα γεγονότα).

2.   Διήγηση (η υπόθεση του έπους με πολύ λίγα λόγια).

3.   Παράκληση (ο ποιητής ζητά από τη Μούσα να αρχίσει τη διήγησή της από κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή ή απ' όπου θέλει η ίδια.

Στο προοίμιο της Ιλιάδας βρίσκουμε τα δύο πρώτα μέρη: Επίκληση: στ. 1. Διήγηση: στ. 2-5,

ενώ, μολονότι δίνεται η χρονική αφετηρία της αφήγησης στους στ. 6-7, δεν υπάρχει τυπικά η παράκληση.

Γενικά, οι  στίχοι Α 1- 53 θα μπορούσαν να χωριστούν στις ακόλουθες ενότητες:

1η ενότητα (στ. 1 -7): Το προοίμιο  Η επίκληση της Μούσας.

 2η ενότητα (στ. 8-33): Η ικεσία του Χρύση και η άρνηση του Αγαμέμνονα.

3η ενότητα (στ. 34-43): Η προσευχή του Χρύση προς τον Απόλλωνα.

4η ενότητα (στ. 44-53): Ο Απόλλωνας στέλνει λοιμό στο στρατόπεδο των Αχαιών.

 

Στοιχεία υλικού πολιτισμού

γρήγορα καράβια (στ. 12)  κοίλα πλοία (στ. 27): ανάπτυξη της ναυπηγικής και της ναυσιπλοΐας. Τα πλοία μαζί με τις άμαξες ήταν τα βασικά μέσα συγκοινωνίας κατά την ομηρική εποχή. Τα πλοία ήδη από τη μινωική εποχή διακρίνονταν σε εμπορικά (φορτηγά) και πολεμικά.

Αντιλήψεις  αξίες  έθιμα  θεσμοί  κοινωνικοπολιτική οργάνωση

Η επίκληση στη Μούσα: η τυπική επίκληση στη Μούσα, που συναντάμε στο προοίμιο των επικών ποιημάτων, δεν αποτελεί απλώς τυπική υποχρέωση, αλλά υπαγορεύεται και από την πίστη των ανθρώπων της εποχής πως το έργο του ποιητή αοιδού είναι θεόπνευστο και έχει λειτουργικό ρόλο. Δεν θα μπορούσε ο ποιητής να θυμάται όλα αυτά τα γεγονότα του μακρινού παρελθόντος που αφηγείται, με τόσες μάλιστα λεπτομέρειες, ή να γνωρίζει τι συμβαίνει στην κατοικία των θεών ή τι συζητήθηκε στο συμβούλιο τους, αν δεν είχε την υποστήριξη κάποιας θεϊκής δύναμης. Η δύναμη αυτή είναι η Μούσα (στην προκειμένη περίπτωση η Μούσα της επικής ποίησης) που ενέπνεε τον ποιητή ή τραγουδούσε με το στόμα του. Μπορεί βέβαια ο ποιητής να επικαλείται τη βοήθεια της Μούσας, αλλά και ο ίδιος έχει το χάρισμα να τραγουδά. Ο θεός, στην προκειμένη περίπτωση η Μούσα, έρχεται λοιπόν να βοηθήσει τον άνθρωπο να πραγματοποιήσει αυτό που ο ίδιος έχει την ικανότητα να κάνει.

Ανθρωπομορφισμός των θεών: οι ομηρικοί θεοί παρουσιάζονται με ανθρώπινες ιδιότητες και συμπεριφορές, όπως φαίνεται και από το παράδειγμα του Απόλλωνα, που οργίστηκε με τον Αγαμέμνονα.

Προοικονομία: ο ποιητής προετοιμάζει, προρυθμίζει, σε γενικές γραμμές, επεισόδια ή γεγονότα που πρόκειται να συμβούν. Με την προοικονομία λοιπόν ο αναγνώστης προετοιμάζεται κατάλληλα για ένα μελλοντικό γεγονός, ώστε να το δεχθεί ως απόλυτα φυσικό και αιτιολογημένο. Η προοικονομία λοπόν σχετίζεται κυρίως με την πλοκή του μύθου, με το πώς ο ποιητής σχεδιάζει, προγραμματίζει την εξέλιξη της πλοκής του, ώστε να παρουσιάζεται αληθοφανής και αιτιολογημένη.

 

Νόμος των τριών (τριαδικό σχήμα)

Η αναφορά τριών στοιχείων, απ τα οποία το πιο σημαντικό είναι ι τρίτο, σύμφωνα με τον αυξητικό  νόμο του τρίτου και καλύτερου.

 

Προειδοποίηση (ή προϊδεασμός): ο ποιητής δίνει μια γενική ιδέα, κάπως αόριστη, για γεγονότα που πρόκειται να συμβούν  αργότερα. Με την προειδοποίηση ο ακροατής- αναγνώστης αρχίζει να έχει μια υποψία, διαμορφώνει μια πρώτη γενική ιδέα γιε κάτι που πρόκειται να συμβεί στη μετέπειτα εξέλιξη του μύθου. 0 αναγνώστης-ακροατής είναι σίγουρος ότι θα συμβεί αυτό γιο το οποίο έχει προειδοποιηθεί αλλά δεν γνωρίζει τις λεπτομέρειες ούτε πώς θα γίνει αυτό. Η προειδοποίηση μπορεί να γίνει είτε από τον ίδιο τον ποιητή είτε από κάποιο θεϊκό πρόσωπο είτε μέσω οιωνών.

 

Ο ρόλος των θεών - Η ευθύνη των ανθρώπων: Τόσο στην περίπτωση του Δία όσο και στην περίπτωση του Αχιλλέα γίνεται φανερό πως οι θεοί επεμβαίνουν στα ανθρώπινα πράγματα και επηρεάζουν τις εξελίξεις. Έτσι πολλοί Αχαιοί ήρωες βρήκαν τον θάνατο ως αποτέλεσμα της οργής του Αχιλλέα για τον Αγαμέμνονα, σύμφωνα όμως το θέλημα του Δία, ο οποίος είχε υποσχεθεί στη Θέτιδα να δώσει νίκες στους Τρώες, ώστε οι Αχαιοί να εκτιμήσουν την αξία του Αχιλλέα, μετά την αποχώρησή του από το πεδίο των μαχών, και να τον αποζητήσουν.' Έτσι, οι ήρωες που βρίσκουν τον θάνατο εμφανίζονται ανεύθυνοι για τον χαμό τους, σ' αντίθεση με τους συντρόφους του Οδυσσέα, που, όπως αναφέρεται ρητά στο προοίμιο της Οδύσσειας, χάθηκαν από τα δικά τους μεγάλα σφάλματα (α,9)'. Επίσης, πίσω από τη διαμάχη Αχιλλέα- Αγαμέμνονα, που είχε ολέθριες συνέπειες για τους Αχαιούς, βρίσκεται πάλι ένας θεός, ο Απόλλωνας, ο οποίος οργίστηκε με τον Αγαμέμνονα εξαιτίας της υβριστικής του συμπεριφοράς προς τον ιερέα του Χρύση. Και πάλι εδώ η ευθύνη χρεώνεται σε κάποιον θεό. Ωστόσο, μολονότι η θεϊκή θέληση παρουσιάζεται κυρίαρχη, οι άνθρωποι δεν είναι άβουλα όργανα των θεών. Μπορεί η ανθρώπινη ευθύνη να μην προβάλλεται τόσο έντονα, όπως στην Οδύσσεια, αλλά η ευθύνη βαραίνει και τους ανθρώπους. Οι Αχαιοί ήρωες χάνονται, γιατί αυτό είναι το θέλημα του Δία, όμως και οι ίδιοι δεν είναι εντελώς ανεύθυνοι: δεν τόλμησαν να αντιταχθούν, ή έστω να διαμαρτυρηθούν στον Αγαμέμνονα, παρότι ήταν αντίθετοι με την απόφαση του να πάρει τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα, όπως θα δούμε παρακάτω. Η διαμάχη Αχιλλέα - Αγαμέμνονα με τις ολέθριες συνέπειές της δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της επέμβασης του Απόλλωνα· συνδέεται στενά και με την ιδιοσυγκρασία των δύο ανδρών: η αλαζονική, υβριστική συμπεριφορά του Αγαμέμνονα απέναντι στον Χρύση θα προκαλέσει τη θεϊκή επέμβαση, που θα οδηγήσει στη σύγκρουση Αχιλλέα- Αγαμέμνονα· στην έκταση επίσης της σύγκρουσης και στις φοβερές συνέπειές της θα συμβάλουν πάλι η αυταρχική, αλαζονική στάση του Αγαμέμνονα απέναντι στον Αχιλλέα αλλά και η τυφλή οργή και το πληγωμένο φιλότιμο του δεύτερου.

Από την άλλη μεριά οι Αχαιοί στρατιώτες, που αποδεκατίζονται από τον λοιμό που προκάλεσε ο Απόλλωνας, εμφανίζονται να πληρώνουν με τη ζωή τους την ύβρη του αρχιστράτηγού τους· όμως οι ίδιοι δεν είναι εντελώς ανεύθυνοι, καθώς δεν βρήκαν τη δύναμη να αντιταχθούν στην άρνηση του Αγαμέμνονα να παραδώσει τη Χρυσηίδα στον πατέρα της, παρά το γεγονός πως οι ίδιοι έκριναν σωστό να γίνει δεκτό το αίτημα του γέροντα ικέτη (στ. 2223).

 Το θέλημα του Δία μπορεί να αναφέρεται και στην απόφαση του Δία να ανακουφίσει τη Γη από το βάρος των ανθρώπων, που ο πληθυσμός τους είχε αυξηθεί υπερβολικά, προκαλώντας τον Τρωικό και τον Θηβαϊκό πόλεμο. Η απόφαση αυτή του Δία αναφέρεται στα Κύπρια έπη, το περιεχόμενο των οποίων γνώριζε το κοινό της εποχής του ποιητή.

 

Το ηθικό σχήμα άτη - ύβρη - νέμεση - τίση: Στο περιστατικό με τον Χρύση και τη στάση του Αγαμέμνονα απέναντι στον ικέτη - ιερέα του Απόλλωνα έχουμε το ηθικό σχήμα άτη  -ύβρη  - νέμεση - τίση, που συναντάμε και στην τραγική ποίηση. Η άτη είναι η τύφλωση του νου που οδηγεί τον άνθρωπο στην ύβρη (αλαζονική συμπεριφορά, που ξεπερνά τα ανθρώπινα όρια, το μέτρο)· αυτή με τη σειρά της επισείει τη νέμεση, την οργή των θεών, που έχει αποτέλεσμα την τίση, την τιμωρία δηλαδή του υβριστή.

 

Η εξουσία του Αγαμέμνονα: Ο Αγαμέμνονας είναι φανερό πως έχει την αρχηγία ολόκληρου του στρατεύματος (άρχων των ανδρών, στ. 7). Αυτό σημαίνει πως υπό την εξουσία του βρίσκονται όχι μόνο οι απλοί στρατιώτες και οι διάφοροι αξιωματούχοι, αλλά και οι άλλοι βασιλιάδες που συμμετείχαν στην Τρωική εκστρατεία με τα στρατεύματά τους (π.χ. Νέστορας --> βασιλιάς της Πύλου, Διομήδης --» βασιλιάς του Αργούς, Οδυσσέας --» βασιλιάς της Ιθάκης, κ.λπ.). Το γεγονός πως ο Χρύσης διατυπώνει το αίτημά του απευθυνόμενος αρχικά σε όλο το στράτευμα (Ω, γενναιόκαρδοι Αχαιοί, στ. 1 - 7) μας δίνει την εντύπωση ότι έχουμε να κάνουμε με μια γενική συνέλευση του στρατού. Το γεγονός επίσης πως το στράτευμα φωνάζοντας δυνατά ζητά να γίνει δεκτό το αίτημα του Χρύση δείχνει πως η συνέλευση μπορούσε να εκφράσει τη γνώμη της ή να ψηφίσει διά βοής για σημαντικά ζητήματα. Ωστόσο είναι φανερό πως ο ρόλος της ήταν περιορισμένος και δεν είχε ουσιαστική δύναμη, αφού την τελική απόφαση έπαιρνε ο αρχιστράτηγος, χωρίς καθόλου να δεσμεύεται από την απόφαση της συνέλευσης. Έτσι, βλέπουμε τον Αγαμέμνονα, παρά την ομόφωνη απόφαση του στρατεύματος να επιστραφεί η Χρυσηίδα στον πατέρα της, να αρνείται την ικανοποίηση του αιτήματος του γέροντα ικέτη, αδιαφορώντας εντελώς για την αντίθετη άποψη των υπόλοιπων αρχηγών. Η απόφαση μάλιστα του αρχιστράτηγου ήταν δεσμευτική για όλο το στράτευμα, όπως φαίνεται από το γεγονός πως, παρά την αντίθετη στάση του στο αίτημα του Χρύση, δεν υπάρχει καμία απολύτως διαμαρτυρία ή αντίδραση.

Αν θεωρήσουμε πως στο στράτευμα έχει μεταφερθεί η πολιτική οργάνωση της κοινωνίας της εποχής, τότε ο Αγαμέμνονας έχει τον ρόλο του βασιλιά και η συνέλευση του στρατού τον ρόλο μιας άτυπης συνέλευσης του λαού ή ενός συμβουλίου ευγενών, ενώ το συμπέρασμα στο οποίο οδηγούμαστε είναι πως βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου ο θεσμός της βασιλείας, με απόλυτη εξουσία, βρίσκεται στην ακμή του και πως, παρά την ύπαρξη κάποιας συνέλευσης ή συμβουλίου, τα πολιτικά αυτά σώματα είναι ακόμα τυπικά ή έχουν ρόλο συμβουλευτικό, χωρίς ουσιαστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων.

Το λύτρα (λύτρα < λύω = ελευθερώνω): ο Χρύσης, όπως δείχνουν οι στ. 13, 21, 24 έχει έρθει στο στρατόπεδο των Αχαιών να ζητήσει ως ικέτης την επιστροφή της κόρης του, προσφέροντας συγχρόνως πλουσιοπάροχα λύτρα για την απελευθέρωσή της. Βρίσκουμε λοιπόν εδώ τη συνήθεια να εξαγοράζει κάποιος την ελευθερία κάποιου αιχμαλώτου ή και την ίδια τη ζωή του προσφέροντας λύτρα, συνήθεια που συναντάμε και σε νεότερες εποχές (π.χ. με τους αιχμαλώτους πειρατών) αλλά και στη σημερινή εποχή (π.χ. με τα θύματα απαγωγών).

Ο θεσμός της παλλακείας: Στην αρχαιότητα οι άνδρες εκτός από τη νόμιμη σύζυγο τους μπορούσαν να έχουν μια ή περισσότερες γυναίκες, που είχαν τον ρόλο επίσημης ερωμένης, οι οποίες ονομάζονταν παλλακίδες και ήταν είτε αιχμάλωτες πολέμου είτε αγορασμένες δούλες. Ωστόσο μόνο τα παιδιά της συζύγου ήταν νόμιμα, ενώ τα παιδιά που αποκτούσε ο άντρας με την παλλακίδα θεωρούνταν νόθα.

Ο ρόλος της παλλακίδας φαίνεται πως προοριζόταν και για την κόρη του Χρύση, όπως δείχνει ο στ. 32: και σύντροφο της κλίνης να την έχω.

Η ανταποδοτική σχέση ανθρώπων - θεών: Στην αρχαιότητα η σχέση ανθρώπων θεών χαρακτηριζόταν από την έννοια της ανταπόδοσης, όπως γίνεται φανερό από την προσευχή του Χρύση, που ακολουθεί το σχήμα μιας τυπικής προσευχής της εποχής, στην οποία ο ιερέας υπενθυμίζει τις προσφορές του προς τον θεό Απόλλωνα και παρουσιάζει το αίτημά του ως ανταπόδοση αυτών των προσφορών. Μολονότι ο χριστιανισμός δεν δέχεται αυτή τη σχέση δοσοληψίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τον Θεό, βρίσκουμε ακόμα και σήμερα κατάλοιπα αυτής της αντίληψης για τη σχέση του ανθρώπου με το θείο (π.χ. τα τάματα).

Η προσευχή: όταν ο Χρύσης προσεύχεται στον Απόλλωνα είναι εντελώς μόνος του· πέρα από το γεγονός πως δηλώνεται έτσι η συναισθηματική κατάστασή του, η απόλυτη μοναξιά του είναι επιπλέον δικαιολογημένη, καθώς η ώρα της προσευχής είναι συνήθως ώρα μοναξιάς και αυτοσυγκέντρωσης, αλλά και καθώς αυτό που πρόκειται να ζητήσει από τον θεό είναι κακό· σύμφωνα λοιπόν με τη λαϊκή πίστη πρέπει να ζητάμε το κακό των άλλων κρυφά, για να μην ακουστούμε και η δέησή μας εξουδετερωθεί με αντιδέηση.

της θείας/ Κίλλας προστάτη (στ. 38-39): η Κίλλα χαρακτηρίζεται θεία επειδή την προστατεύει ο Απόλλωνας. Οποιαδήποτε πόλη όμως θα μπορούσε να χαρακτηριστεί θεία, αφού κάθε πόλη έχει κάποιον θεό προστάτη.

Η καύση των νεκρών: Στον στ. 53 η αναφορά του ποιητή σε πυρές νεκρών αποτελεί αναχρονισμό (μεταφορά μιας συνήθειας της εποχής του ποιητή σε παλαιότερη), καθώς η καύση των νεκρών επικρατούσε στην εποχή του Ομήρου (9ος - 8ος π.Χ. αι.) και όχι στην εποχή του Τρωικού πολέμου (περ. 1200 π.Χ.), όπου κυριαρχούσε η συνήθεια της ταφής των νεκρών.

Ο λειτουργικός ρόλος του Προοιμίου

Με το προοίμιο ο ποιητής:

• επικαλείται τη Μούσα να τον βοηθήσει στο δύσκολο έργο του. 

•      δηλώνει επιγραμματικά το θέμα του έπους: ο θυμός του Αχιλλέα και οι συνέπειές του.

•      μας δίνει τους βασικούς πρωταγωνιστές του έργου, προβάλλοντας ιδιαίτερα τον κεντρικό ήρωα (Αχιλλέας).

•      δίνει μια πρώτη ένδειξη για τον ρυθμιστικό ρόλο των θεών και την ευθύνη των ανθρώπων μέσα στο έπος.

Το επεισόδιο με την ικεσία του Χρύση

•  Ο λόγος του Χρύση είναι ήπιος· ωστόσο οι λέξεις που χρησιμοποιεί είναι σοφά επιλεγμένες, ώστε να διαγράφουν την απειλητική μορφή του θεού Απόλλωνα και να δημιουργούν την αίσθηση μιας κρυφής απειλής. Έτσι το ρ. ευλαβούμαι στον στ. 21 έχει τη σημασία του «σέβομαι» αλλά και του «φοβάμαι», ενώ δεν είναι τυχαίος και ο χαρακτηρισμός του Απόλλωνα ως μακροβόλου τοξευτή (που πλήττει τα θύματά του με τα βέλη του από μακριά).

• Στον ήπιο λόγο του Χρύση και την κρυφή απειλή αντιπαρατίθεται ο σκληρός λόγος του Αγαμέμνονα με τον προσβλητικό τόνο και την ανοιχτή απειλή.

• Χαρακτηριστική είναι η αντίδραση των Αχαιών: μετά τον λόγο του Χρύση φωνάζουν πως πρέπει να γίνει δεκτό το αίτημά του μετά τον λόγο του Αγαμέμνονα μένουν βουβοί μπροστά την απροκάλυπτη περιφρόνηση που δείχνει ο αρχιστράτηγος τους απέναντι στον γέροντα ιερέα, τον θεό που εκείνος υπηρετεί, αλλά και στη γνώμη των ίδιων, χωρίς να βρίσκουν τη δύναμη να αντιδράσουν ή να διαμαρτυρηθούν.

• Έχει υποστηριχθεί η άποψη ότι το επεισόδιο με τον Χρύση παρουσιάζει αντιστοιχίες με το κεντρικό θέμα της Ιλιάδας: Ο Χρύσης όπως και ο Αχιλλέας αδικούνται από τον Αγαμέμνονα. Καθένας από τους αδικημένους επικαλείται ως τιμωρό κάποιον θεό, ο Χρύσης τον Απόλλωνα, ο Αχιλλέας τον Δία (με τη μεσολάβηση της Θέτιδας). Και οι δύο θεοί εισακούν την παράκληση· ο Απόλλωνας στέλνει λοιμό στο στρατόπεδο των Αχαιών, ο Δίας δίνει νίκες στους Τρώες. Και στις δύο περιπτώσεις το στράτευμα δεν συμφωνούσε με τις αποφάσεις - ενέργειες του Αγαμέμνονα· ωστόσο δεν αντέδρασε ούτε διαμαρτυρήθηκε. Και τις δύο φορές ο Αγαμέμνονας στο τέλος μετανοεί και οι δύο αδικημένοι (Χρύσης - Αχιλλέας) ικανοποιούνται.

Ηθογράφηση προσώπων

Χρύσης: ο πόνος του για την αιχμαλωσία της κόρης του τον φέρνει ικέτη στο στρατόπεδο των Αχαιών. Είναι φανερή η προσπάθειά του να κερδίσει την εύνοια τους, ώστε να πετύχει την απελευθέρωση της κόρης του: έτσι, προσφέρει πλουσιοπάροχα λύτρα, απευθύνεται με κολακευτικούς χαρακτηρισμούς στους Αχαιούς (γένναιόάκαρδοι Αχαιοί) κι εύχεται την επιτυχή έκβαση των στρατιωτικών τους επιχειρήσεων (γεγονός που υπογραμμίζει την τραγική του θέση, αφού η πατρίδα του ήταν σύμμαχος των Τρώων). Η όλη στάση του χαρακτηρίζεται από αξιοπρέπεια και ευγένεια. Είναι φανερό επίσης πως έχει επίγνωση της αδύναμης θέσης του (ικέτης), αλλά συγχρόνως και συναίσθηση πως στο πλευρό του βρίσκεται ο θεός Απόλλωνας· από εδώ πηγάζει και η κρυφή απειλή του για τιμωρία από τον θεό, σε περίπτωση που το αίτημά του δεν γίνει δεκτό. Πληγωμένος από την προσβλητική συμπεριφορά του Αγαμέμνονα και πονώντας για την τύχη της αιχμάλωτης κόρης του, προσεύχεται στον θεό Απόλλωνα ζητώντας τη σκληρή τιμωρία των Αχαιών, με τη σιγουριά πως ο θεός είναι με το μέρος του.

Αγαμέμνονας: ο Αγαμέμνονας φέρεται προσβλητικά και περιφρονητικά απέναντι στον γέροντα ικέτη φτάνοντας στο σημείο να τον απειλήσει. Η στάση του αυτή δείχνει αλαζονεία κι αποτελεί ασέβεια όχι μόνο όσον αφορά την ιδιότητα του Χρύση ως ιερέα, αλλά και όσον αφορά την ιδιότητά του ως ικέτη, αφού οι ικέτες ήταν πρόσωπα σεβαστά, υπό την προστασία μάλιστα του Δία. Επίσης, φέρεται με σκληρότητα και απανθρωπιά, αφού όχι μόνο μένει ασυγκίνητος μπροστά στον πόνο του πατέρα -ικέτη, αλλά τον οξύνει διαγράφοντας με ωμότητα την τύχη της αιχμάλωτης κόρης του (στ. 30-32). Η απόφασή του να κρατήσει τη Χρυσηίδα, παρά την ικεσία του γέροντα πατέρα της και την αντίθετη γνώμη του στρατεύματος, δηλώνει άτομο εγωκεντρικό. Το γεγονός ότι αγνοεί επιδεικτικά τη γνώμη των υπόλοιπων Αχαιών δείχνει επίσης αλαζονεία και αυταρχικότητα. Τέλος, η προσβλητική, περιφρονητική στάση του Αγαμέμνονα απέναντι στον Χρύση, ο οποίος είναι ιερέας του θεού Απόλλωνα, αποτελεί προσβολή και του ίδιου του θεού (στον στ. 29 εξάλλου ο Αγαμέμνονας μιλάει περιφρονητικά για τα σύμβολα του θεού). Η αλαζονική και ασεβής αυτή στάση του Αγαμέμνονα αποτελεί ύβρη.

Στοιχεία τεχνικής

• Ο πιο φυσικός και απλός τρόπος να αφηγηθεί κάποιος μια ιστορία είναι να παρουσιάσει τα γεγονότα σύμφωνα με τη χρονική τους σειρά. Αυτό εξάλλου τον τρόπο αφήγησης ακολουθούσαν οι επικοί ποιητές πριν και ύστερα από τον Όμηρο. Ο Όμηρος όμως πρωτοτύπησε: μας έκανε να δούμε την ιστορία του μακροχρόνιου Τρωικού πολέμου ξεκινώντας την αφήγησή του όχι από την αρχή, αλλά από κάποιο κρίσιμο σημείο, από ένα καίριο γεγονός, τον θυμό του Αχιλλέα και τις συνέπειές του. Όλη η μακροχρόνια σύγκρουση Ελλήνων-Τρώων παρουσιάζεται μέσα από το πρίσμα του παραπάνω γεγονότος.

(Η τεχνική αυτή είναι γνωστή με τον λατινικό όρο in medias res, κυριολεκτικά: «από τη μέση των πραγμάτων», ουσιαστικά «από το "κέντρο" του μύθου», δηλαδή από το γεγονός που αποτελεί την «καρδιά» της πλοκής· την ίδια τεχνική αφήγησης βρίσκουμε και στην Οδύσσεια).

•  Στο πρωτότυπο κείμενο η λέξη μήνις (= θυμός) βρίσκεται στην αρχή του πρώτου στίχου, δηλώνοντας πως αυτή αποτελεί το κεντρικό θέμα του ποιήματος, καθώς είναι το βασικό στοιχείο στην εξέλιξη της πλοκής και η απώτερη αιτία των δεινών των Αχαιών και των εξελίξεων που ακολουθούν. Τον υπόλοιπο στίχο καταλαμβάνει το όνομα του Αχιλλέα, του κεντρικού ήρωα. Το θέμα του ήρωα που θυμώνει και απομακρύνεται από τη μάχη με σοβαρές συνέπειες για τους συμπολεμιστές του είναι θέμα παραδοσιακό, γνωστό στην επική ποίηση.

•  Έντονα ρεαλιστική είναι η εικόνα του στίχου 4 με τα σώματα των νεκρών ηρώων να γίνονται βορά των σκύλων και των όρνιων. Με τον ρεαλισμό του στίχου αυτού ο ποιητής τονίζει ακόμα περισσότερο τις φοβερές συνέπειες του θυμού του Αχιλλέα: οι νεκροί ήταν τόσοι, που δεν προλάβαιναν τα σώματά τους να ταφούν, με αποτέλεσμα να κατασπαράζονται από σκυλιά και αρπακτικά πουλιά. Προκύπτει λοιπόν και ηθικό ζήτημα, καθώς η ταφή των νεκρών αποτελούσε ηθική υποχρέωση. Αν κάποιος νεκρός έμενε άταφος, η ψυχή του ήταν καταδικασμένη να περιπλανιέται άσκοπα, χωρίς να μπορεί να βρει γαλήνη.

 

 

•  Στον στ. 7 η παράθεση άρχων των ανδρών, που εκφράζει την εξουσία του Αγαμέμνονα, σε συνδυασμό με το επίθετο θείος, που προσδιορίζει τον Αχιλλέα και δηλώνει τη θεϊκή καταγωγή του ήρωα, προϊδεάζει τον ακροατή για το ποιος θα είναι ο τελικός νικητής στη μεταξύ τους διένεξη. Στον στίχο αυτό μάλιστα υπάρχει και χιαστό σχήμα:
   

• Στους στ. 44 - 53 έχουμε τη σκηνή όπου ο τοξευτής Απόλλωνας κατεβαίνει από τον Όλυμπο και με τα βέλη του πλήττει το στρατόπεδο των Αχαιών προκαλώντας λοιμό, που αποδεκατίζει το στράτευμα.

• Στη σκηνή αυτή κυριαρχούν οι εικόνες, κυρίως οπτικές (π.χ. η κάθοδος του θεού, θυμωμένου, από τον Όλυμπο, με τόξο και φαρέτρα στους ώμους, η εικόνα του θεού που πλησιάζει στο στρατόπεδο, που ρίχνει τα βέλη του) και δευτερευόντως ακουστικές (ο ήχος από τα βέλη που βροντούν μες στη φαρέτρα, καθώς κινείται ο θεός, ο ήχος από το τόξο, καθώς ο θεός ρίχνει το βέλος) και η παρομοίωση (στ. 48) του Απόλλωνα με τη νύχτα, που δηλώνει τη θυμωμένη και απειλητική μορφή του θεού, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τη συνηθισμένη λαμπρότητά του, καθώς είναι ο θεός του φωτός· με την παρομοίωση αυτή υποδηλώνεται και ο θάνατος που πρόκειται να σκορπίσει ο θεός με τα βέλη του.

• Το προοίμιο ανοίγει (στ. 1) και κλείνει (στ. 7) με την αναφορά στον Αχιλλέα. Το σχήμα αυτό ονομάζεται κύκλος, και μ' αυτό ο ποιητής υπογραμμίζει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του συγκεκριμένου ήρωα.

• .Στον στ. 2 και στους δύο επόμενους, στ. 3- 4 έχουμε προειδοποίηση (ή προϊδεασμό) για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν ως συνέπεια του θυμού του Αχιλλέα. Ο ποιητής δηλαδή μας δίνει μια πολύ γενική κι αόριστη ιδέα για όσα πρόκειται να συμβούν, χωρίς άλλες λεπτομέρειες. Θα λέγαμε πως είναι μια πρόγευση των όσων θα συμβούν.

Κάποιοι θεωρούν πως στον στίχο αυτό έχουμε προοικονομία. Συχνά οι δύο αυτοί όροι, προειδοποίηση (προϊδεασμός) και προοικονομία, συγχέονται. Ωστόσο η λειτουργία τους είναι διαφορετική και δεν ταυτίζονται.

 

Αντιθέσεις:

•     Ο ήπιος λόγος του Χρύση - Ο σκληρός προσβλητικός λόγος του Αγαμέμνονα.

•     Οι κρυμμένες απειλές του ιερέα για θεϊκή τιμωρία  - Οι φανερές απειλές του Αγαμέμνονα.

•     Η γνώμη των Αχαιών να σεβαστούν τον γέροντα ιερέα και να δεχτούν το αίτημα του - Η άρνηση του Αγαμέμνονα (» υπογραμμίζεται η αλαζονεία και η αυταρχικότητα του Αγαμέμνονα).

•     Ο θόρυβος της θάλασσας - Ο βουβός πόνος του Χρύση (» υπογραμμίζεται η μοναξιά του γέροντα ακόμα και η φύση δεν συμμετέχει στη θλίψη του).

•     Η παρομοίωση του Απόλλωνα με τη νύχτα  Η συνηθισμένη λαμπρότητα του θεού, που είναι θεός του φωτός (» τονίζεται η θυμωμένη και απειλητική όψη του θεού, που εδώ μετατρέπεται σε θεό τιμωρό).

    Χαρακτηριστική είναι η λακωνικότητα (σε έναν σχεδόν στίχο) με την οποία ο ποιητής αποδίδει το μέγεθος του κακού που έπληξε το στρατόπεδο των Αχαιών.