1^η ημέρα Το προοίμιο  - Η ικεσία του Χρύση

 

                            Η μήνις του Αχιλλέα

Η οργή του Αχιλλέα ύστερα από την αρπαγή της Βρισηίδας από τον Αγαμέμνονα, όπως περιγράφεται σε αυτό το αρχαίο δοχείο, αποτελεί την αρχή της Ιλιάδας.

 

«Η Βρισηίς οδηγείται στον Αγαμέμνονα από τους Ταλθύβιο και Ευρυβάτη.» Τοιχογραφία του Τιέπολο στη Villa Valmarana της Βιτσέντζα (1757).

Η Αθηνά συγκρατεί τον Αχιλλέα από το να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα.

 

Περίληψη

Ο ποιητής καλεί τη Μούσα να διηγηθεί τον θυμό του Αχιλλέα έπειτα από τη φιλονικία του με τον Αγαμέμνονα, που προκάλεσε πολλά δεινά στους Έλληνες και έγινε αιτία να σκοτωθούν πολλοί ήρωες, σύμφωνα και με το θέλημα του Δία. Υπεύθυνος για τη διαμάχη Αχιλλέα - Αγαμέμνονα ήταν ο Απόλλωνας, που οργίστηκε με τον Αγαμέμνονα, επειδή πρόσβαλε τον ιερέα του Χρύση, ο οποίος, ερχόμενος με λύτρα στο στρατόπεδο των Ελλήνων, παρακάλεσε να του επιστραφεί η αιχμάλωτη κόρη του Χρυσηίδα.

 

Η πρεσβεία του Χρύση στον Αγαμέμνονα

 

Ο Χρύσης ικετεύει τον Αγαμέμνονα να του δώσει πίσω την κόρη του Χρυσηίδα

Ο Αγαμέμνονας αρνείται να επιτρέψει στον Χρύση να εξαγοράσει την κόρη του Χρυσηίδα.

Ο Αγαμέμνονας όμως μιλώντας προσβλητικά αρνήθηκε και απέπεμψε με απειλές τον Χρύση. Εκείνος προσευχήθηκε στη συνέχεια στον Απόλλωνα να τιμωρήσει τους Έλληνες.

Ο Χρύσης προσεύχεται στον Απόλλωνα

Ο θεός εισάκουσε την προσευχή του και έστειλε λοιμό στο στρατόπεδο των Ελλήνων, που αποδεκάτιζε το στράτευμα.

 

 

Ο Οδυσσέας επιστρέφει την Χρυσηίδα στον  πατέρα της (by Claude Lorrain, 1644).

 

 

Ερμηνεία λέξεων ή φράσεων του κειμένου

που ανδράγαθες ροβόλησε πολλές ψυχές στον Άδη (στ. 3): το ρ. ροβολώ είναι συνήθως αμετάβατο: κατηφορίζω, κατεβαίνω με ορμή, κατρακυλώ. Εδώ όμως έχει μεταβατική σημασία: έστειλε τις ψυχές πολλών ηρώων στον Κάτω Κόσμο.

κι έδωκεν αυτούς αρπάγματα των σκύλων / και των ορνέων (στ. 45): τα νεκρά κορμιά των ηρώων έγιναν βορά των σκύλων και των αρπακτικών πουλιών (όρνιων)· οι ψυχές τους πήγαν στον Άδη.

θείος Αχιλλέας (στ. 7): το θείος σημαίνει θεϊκός, αυτός που κατάγεται από τους θεούς και μάλιστα από τον Δία (στο πρωτότυπο υπάρχει το επίθετο δϊος· συχνά ο ποιητής χαρακτηρίζει τους βασιλιάδες διογενείς και διόθρεπτους, καθώς υπήρχε η αντίληψη πως οι βασιλείς κατάγονται από τον Δία, ενώ το επίθετο δίος εκτός από την αρχική του σημασία σήμαινε και κάποιες φορές ένδοξος, ευγενής, έξοχος).

λώβα (στ. 10): λοιμός, πανούκλα, μεταδοτική ασθένεια.

μακροβόλον τοξευτήν (στ. 22): αυτός που ρίχνει τα βέλη του από μακριά χαρακτηρισμός του Απόλλωνα.

αλαλάζω (στ. 23): φωνάζω δυνατά.

στέργω (στ. 25): (> στοργή) αγαπώ, δέχομαι.

σιμά (στ. 27): κοντά.

μη θαρρεύεις (στ. 29): μην παίρνεις θάρρος.

απολύω (στ. 30): ελευθερώνω, αφήνω κάποιον ελεύθερο.

το γήρας (στ. 30): τα γηρατειά.

ηχερή (στ. 35): ηχηρή, βουερή.

ανάμερα (στ. 36): παράμερα, πιο πέρα.

μεριά (στ. 41): το μερί στη λαϊκή γλώσσα είναι ο μηρός.

ο, η έριφος (αρχ., στ. 42): νεαρή κατσίκα ή τράγος (νεοελλ. το ερίφιο: το κατσίκι),

τούτον τον πόθον τελείωσε μου (στ. 42): εκπλήρωσε αυτή την επιθυμία μου.

φαρέτρα (στ. 46): η θήκη για τα βέλη.

χολωμένος (στ. 48): θυμωμένος, οργισμένος.

τα πικροφόρ' ακόντια (στ. 52): στο πρωτότυπο βέλη (ο Απόλλωνας είχε τόξο όχι ακόντιο).

 

 

 

 

 

Ψάλλε, θεά (στ. 1): η θεά στην οποία γίνεται επίκληση στην αρχή του προοιμίου είναι η Μούσα της επικής ποίησης, η Καλλιόπη. Ήταν η πρώτη και η πιο σεβαστή από τις εννέα Μούσες, που ήταν κόρες του Δία και της Μνημοσύνης (θεάς της μνήμης). Ονομάζονταν και Πιερίδες, επειδή γεννήθηκαν στην Πιερία, και Ελικωνίδες, επειδή κατοικούσαν στο όρος Ελικώνα. Αρχηγός τους ήταν ο Απόλλωνας, που γι αυτό ονομαζόταν μουσαγέτης (ηγέτης των Μουσών). Ήταν θεότητες ήπιες, που έφερναν στους ανθρώπους την παρηγοριά και την ομορφιά μέσα από τις τέχνες και την ηθική.

 

Οι εννέα Μούσες (στο κέντρο ο Απόλλων μουσαγέτης)

Καλλιόπη: της επικής ποίησης

 Θάλεια: της κωμωδίας

Μελπομένη: της τραγωδίας

Ερατώ: της ερωτικής ποίησης

Ευτέρπη: της αυλητικής

Πολύμνια: της παντομίμας

Κλειώ: ιης ιστορίας

 Τερψιχόρη: της λυρικής ποίησης

 Ουρανία: της αστρονομίας

 

 

 

Αχιλλέας (στ. 1): γιος του Πηλέα (από εδώ και το πατρωνυμικό Πηλείδης) και της Νηρηίδας Θέτιδας. Ο πιο γενναίος από τους Έλληνες που έλαβαν μέρος στον Τρωικό πόλεμο. Φιλονίκησε με τον Αγαμέμνονα και αποσύρθηκε από τις μάχες· επέστρεψε όμως για να εκδικηθεί τον θάνατο του φίλου του Πάτροκλου και σκότωσε τον 'Έκτορα. Ο ίδιος σκοτώθηκε από τον Πάρη, που με υπόδειξη του Απόλλωνα τον χτύπησε με βέλος στη φτέρνα, το μόνο τρωτό σημείο του.

Αχαιούς (στ. 2): εννοούνται οι Έλληνες που έλαβαν μέρος στον Τρωικό πόλεμο· εκτός από την ονομασία Αχαιοί, με την ίδια σημασία, χρησιμοποιούνται στην Ιλιάδα και τα Αργείοι και Δαναοί.

Αδης (στ. 3): ο θεός του Κάτω Κόσμου (συναντάμε και το όνομα Πλούτωνας). Το όνομά του όμως δήλωνε και τον Κάτω Κόσμο, τον σκοτεινό και μελαγχολικό τόπο όπου συγκεντρώνονταν οι ψυχές των νεκρών και όπου ο ίδιος βασίλευε. Μ' αυτή τη δεύτερη σημασία (Κάτω Κόσμος) χρησιμοποιείται εδώ η λέξη.

Κρονίδης (στ. 5): γιος του Κρόνου· πατρωνυμικό του Δία, του ανώτερου από τους δώδεκα θεούς του Ολύμπου, πατέρα των θεών και των ανθρώπων. Ήταν γιος του Κρόνου και της Ρέας. Αφού εκθρόνισε τον πατέρα του Κρόνο και νίκησε τους Τιτάνες και τους Γίγαντες, έμεινε ο μοναδικός κυρίαρχος του κόσμου. Παντρεύτηκε την Ήρα, αλλά απέκτησε παιδιά (θεούς ή ήρωες) και με άλλες θεές ή θνητές (π.χ. Δήμητρα, Σεμέλη, Λήδα, Δανάη κ.λπ.). Είχε πολλές ιδιότητες, στις οποίες οφείλονταν και οι διάφορες επωνυμίες του (π.χ. προστάτης των ικετών > Ικέσιος, προστάτης των ξένων ξένιος, επόπτης των όρκων » Όρκιος, υπεύθυνος για το νερό της βροχής » Υέτιος κ.ά.).

 Ατρείδης (στ. 7): ο γιος του Ατρέα με το πατρωνυμικό αυτό εννοείται πάντα ο Αγαμέμνονας, βασιλιάς των Μυκηνών, του ισχυρότερου κράτους της εποχής στον ελλαδικό χώρο, και όχι ο αδελφός του Μενέλαος. Ο Αγαμέμνονας ήταν γιος του Ατρέα και της Αερόπης. Παντρεύτηκε την Κλυταιμνήστρα κι απέκτησε μαζί της έναν γιο, τον Ορέστη, και τρεις κόρες, την Ιφιγένεια, τη Χρυσόθεμη και την Ηλέκτρα. Ήταν ο αρχιστράτηγος της εκστρατείας στην Τροία και αναγκάστηκε να θυσιάσει στην Αυλίδα την κόρη του Ιφιγένεια, για να εξευμενίσει τη θεά Άρτεμη, που ήταν οργισμένη μαζί του, γι' αυτό εμπόδιζε με άπνοια τον απόπλου του στόλου. Όταν επέστρεψε στις Μυκήνες μετά την άλωση της Τροίας, δολοφονήθηκε από τον ξάδελφο του Αίγισθο (ή και από την Κλυταιμνήστρα), που στο διάστημα της απουσίας του είχε συνδεθεί ερωτικά με την Κλυταιμνήστρα. Τον θάνατο του πατέρα του εκδικήθηκε αργότερα ο Ορέστης, σκοτώνοντας τον Αίγισθο και τη μητέρα του.

Απόλλων (στ. 9): γιος του Δία και της Λητώς, αδερφός της Άρτεμης, θεός του φωτός, της αρμονίας, της μουσικής και της μαντικής. Στο μαντείο των Δελφών, μέσω των χρησμών της Πυθίας, αποκάλυπτε στους ανθρώπους τις βουλές του Δία. Ο Απόλλωνας ήταν ο σημαντικότερος προστάτης θεός της Τροίας.

Χρύσης (στ. 11): ιερέας του Απόλλωνα, από την πόλη Χρύση, σύμμαχο των Τρώων.

στο χρυσό σκήπτρο τυλικτό του Φοίβου το στεφάνι (στ. 14): το σκήπτρο ήταν επιμήκης ράβδος με χρυσά κοσμήματα και αποτελούσε σύμβολο εξουσίας ή δημόσιου αξιώματος. Το κρατούσαν βασιλιάδες, ιερείς, μάντεις, κήρυκες (= αγγελιαφόροι) και δικαστές. Το σκήπτρο εδώ (ιερατική ράβδος) έχει τυλιγμένη στην κορυφή του μάλλινη ταινία (στεφάνι ή στέφανα), που πιθανόν αποτελούσαν ιερό σύμβολο του Απόλλωνα.

Φοίβος (στ. 1 4): επίθετο του Απόλλωνα που χρησιμοποιούνταν και ως όνομα του θεού. Την ονομασία αυτή την πήρε ο Απόλλωνας είτε ως θεός του φωτός είτε για το μαντικό του πνεύμα.

Πρίαμος (στ. 1 8): ο τελευταίος βασιλιάς της Τροίας. Στο διάστημα της βασιλείας του το βασίλειο της Τροίας έγινε μεγάλο και δυνατό. Από την Εκάβη και άλλες πολλές γυναίκες απέκτησε συνολικά πενήντα γιους και πενήντα θυγατέρες. Από τα πιο γνωστά παιδιά του είναι ο 'Εκτορας, ο Πάρης, ο Δηίφοβος, ο 'Ελενος, η Κασσάνδρα και η Πολυξένη. Τον Πρίαμο σκότωσε ο Νεοπτόλεμος μπροστά στον βωμό του Έρκειου Δία, στον οποίο είχε καταφύγει.

τον μακροβόλον  τοξευτήν (στ. 22): ο Απόλλωνας ήταν τοξευτής και έπληττε τα θύματά του με τα βέλη από μακριά. Σ' αυτόν αποδιδόταν κάθε αιφνίδιος θάνατος άντρα, ενώ στην αδερφή του Άρτεμη ο ξαφνικός θάνατος γυναίκας, ιδίως στον τοκετό.

Άργος (στ. 31): η περιοχή της Αργολίδας όπου βρισκόταν η επικράτεια του Αγαμέμνονα. Το όνομα Άργος αλλού δηλώνει την πόλη που ήταν το βασίλειο του Διομήδη (Β 559, Δ 52) ή τη νότια Ελλάδα και ιδιαίτερα την Πελοπόννησο (Ζ 1 52) ή και ολόκληρη την Ελλάδα (Ζ 456,1 246 κ.ά.).

αργυρότοξε (στ. 38): (αυτός που έχει ασημένιο τόξο) επίθετο που αποδίδεται σταθερά στον Απόλλωνα· γενικά τα όπλα των θεών ήταν κατασκευασμένα από πολύτιμα μέταλλα.

Χρύση  Κίλλα (σι. 3839): πόλεις της Μυσίας, στον Αδραμυττινό κόλπο της Μ. Ασίας, όπου τιμούσαν τον Απόλλωνα. Στη Χρύση μάλιστα του απέδιδαν το επίθετο Σμινθεύς. Οι στίχοι 3839 δείχνουν πως στην περιοχή της Τρωάδας πρέπει να ξεχώριζε ιδιαίτερα η λατρεία του Απόλλωνα.

Τένεδος (στ. 39): νησί στο ΒΑ. Αιγαίο, απέναντι από τις ακτές της Τρωάδας.

Σμινθέα (στ. 39): επίθετο του Απόλλωνα, ο οποίος θεωρούνταν ότι έστελνε τα ποντίκια που μετέδιδαν την πανούκλα (Σμινθέας < σμίνθος = ποντίκι).

Δαναούς (στ. 43): οι Έλληνες που συμμετείχαν στην Τρωική εκστρατεία άλλες ονομασίες: Αχαιοί, Αργείοι.

και αφού τους σκύλους ... αδιάκοπα (στ. 51 53): η περιγραφή της πορείας εξάπλωσης του λοιμού ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα: η ασθένεια προσβάλλει πρώτα τα ζώα, και μάλιστα τα πιο αδύναμα, και ύστερα τους ανθρώπους.