Ενότητες

Α' ενότητα (Γενάρης τον '42 ... που τρέμει όλος ο κόσμος): γερμανική κατοχή· ο κόσμος υποφέρει, αλλά αντιστέκεται.

Β' ενότητα (Παίρνει τα μέτρα τον ο Πολύφημος ... έγιναν άφαντοι): η παιδική πονηριά νικά τη γερμανική υπεροπλία.

Ερμηνευτική Προσέγγιση

Α' ενότητα

Στην Αθήνα του 1942 η κατάσταση είναι δύσκολη. Πείνα, κρύο, φόβος απειλούν τον λαό, που όμως δε λυγίζει και αντιστέκεται με όποιο τρόπο μπορεί, κατά των κατακτητών. Στον αγώνα αυτόν συμμετέχουν και μικρά παιδιά, προκαλώντας φθορές στην πολεμική μηχανή των Γερμανών (κλέβουν ρεζέρβες), αλλά προσπαθώντας και να επιβιώσουν (πώς θα εξοικονομήσει ένα ξεροκόμματο).

Αυτά τα παιδιά, οι σαλταδόροι, έχουν ανοίξει έναν πόλεμο ακήρυκτο, όπως τον χαρακτηρίζει ο συγγραφέας, ανεπίσημο, δηλαδή, και έξω απ' τις πολεμικές τακτικές, ακόμη και των δυνάμεων της αντίστασης. Όπλο τους είναι η πονηριά, γιατί μόνο μ' αυτήν μπορούν να νικήσουν. Στην ανοιχτή σύγκρουση η υπεροπλία του Γερμανού είναι η συντριπτική και η σκληρότητα του αδυσώπητη (δε διστάζουν να τραυματίσουν και να σκοτώσουν μικρά παιδάκια). Γι' αυτό, προσπαθούν σαν τον αδύναμο αλλά παμπόνηρο Οδυσσέα να τυφλώσουν έναν φοβερό αλλά αφελή Πολύφημο. Απ' τα παιδιά δε λείπει και το θάρρος. Διακινδυνεύουν τη ζωή τους. Οι Γερμανοί δεν αστειεύονται. Αν αντιληφθούν τα παιδιά ανοίγουν πυρ (Αλλά κι ο κίνδυνος των πιτσιρίκων δεν είναι μικρός). Δεν τους λείπει όμως και το πατριωτικό αίσθημα. Ο πιτσιρίκος ειρωνεύεται τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, χωρίς να φοβάται (Ο φόβος τον είναι πράγμα άγνωστο). Τον πατριωτισμό των παιδιών δηλώνει και το πετροβόλημα του αυτοκινήτου των Γερμανών, με οδυνηρές συνέπειες για ένα παιδάκι.

Αξιοσημείωτο είναι και το χιούμορ, με το οποίο αντιμετωπίζουν τα παιδιά τη ζωή. Η πείνα και ο φόβος απ' τις παράτολμες ενέργειες τους, δεν τα πτοούν. Η ζωντάνια της παιδικής ψυχής (που δε σβήνει παρά τις αντιξοότητες) και το απίστευτο θάρρος τους υποθάλπουν την αστείρευτη χιουμοριστική διάθεση τους (το αστείο η ζωή τους). Εξάλλου, η πονηριά, που είναι το όπλο τους, προϋποθέτει και το χιούμορ, για ν' αποκοιμίσει τον αντίπαλο.

Β' ενότητα

Άριστη εφαρμογή των παραπάνω έχουμε στο επεισόδιο που περιγράφει ο συγγραφέας. Στην τακτική των σαλταδόρων κυρίαρχο ρόλο παίζει η πονηριά και το θάρρος. Ο πιο τολμηρός και έξυπνος μικρός απασχολεί και αποκοιμίζει με τ' αστεία του τον φρουρό, ενώ η υπόλοιπη παρέα πηδά στο γερμανικό φορτηγό και κάνει σαμποτάζ (καταστρέφει και αρπάζει πολύτιμες για τους Γερμανούς ρεζέρβες).

Το ακραίο χιούμορ του μικρού (ότι θα ανάψει το τσιγάρο απ' το ηλεκτρικό φανάρι του αυτοκινήτου) θυμίζει τις πονηριές και κομπίνες που έκανε ο Καραγκιόζης στους Τούρκους.

Με τη γλαφυρή περιγραφή του επεισοδίου αλλά και τα εύστοχα σχόλια του ο συγγραφέας ειρωνεύεται τη χιτλερική ιδεολογία περί της δήθεν φυλετικής υπεροχής των Γερμανών, που δικαιολογεί την υποταγή και καταπίεση των άλλων λαών. Αυτή η ιδεολογία καταρρίπτεται από μια ομάδα μικρών παιδιών, που με την πονηριά και το θάρρος εξαπατούν και ταπεινώνουν τον πάνοπλο Γερμανό.

Τεχνική του Έργου

Η ρεαλιστική απεικόνιση της κοινωνικής και ιστορικής πραγματικότητας, η γοργότητα της αφήγησης και ο χιουμοριστικός τόνος στην απόδοση δύσκολων καταστάσεων, είναι μερικά από τα βασικά γνωρίσματα του χρονογράφου και ευθυμογράφου Δημήτρη Ψαθά. Αυτά τα στοιχεία είναι ευδιάκριτα στο διήγημα «Οι πιτσιρίκοι».

Γλώσσα: Η γλώσσα του διηγήματος είναι απλή, δημοτική, εκφραστική. Διακρίνονται κάποιοι ιδιωματικοί τύποι (Νιχτς ανάψει, Αφίτερζεν) και εκφράσεις καθημερινότητας {μάπας, καρπαζά, χιτλερία). Ύφος: Το ύφος του κειμένου είναι αφηγηματικό, χιουμοριστικό, απλό, ηρωικό. Στην αφήγηση κυριαρχεί ο διάλογος που δίνει γοργότητα, ζωντάνια και θεατρικότητα, η περιγραφή και τα σχόλια του συγγραφέα.